Bir şirket “Su kullanımını yüzde 25 azalttık” diye duyurduğunda editörün ilk sorusu şudur: Neyi ölçtünüz? Cevap, hem başlığı hem de haberin okura ne söyleyebileceğini değiştirir. İzmir’de bir tekstil tesisini konu alan aşağıdaki örnekte şirket, tarihler ve veriler eğitim amacıyla kurgulanmıştır.
Haber değerini bulun · Örnek haberi okuyun · Yayın öncesi kontrol · İDHA puanını anlayın
1. Haber değerini bulun
Bültende yeni bir su geri kazanım sisteminin açılışı anlatılıyor. Kurum için günün olayı açılış töreni olabilir. Su maliyetlerini izleyen bir üretici içinse asıl soru, sistem devreye girdikten sonra bir kilo kumaşı boyamak için ne kadar şebeke suyu kullanıldığıdır.
Yazmaya başlamadan önce şu cümleyi tamamlayın: “Bu haber, … için önemli çünkü … değişti.” Cümleyi ancak “öncü”, “devrim niteliğinde” veya “benzersiz” gibi sözlerle tamamlayabiliyorsanız muhabirin soracağı bir soru daha var: Bu nitelemeyi hangi somut gelişme destekliyor?
2. İddiayı belgesine kadar izleyin
Firmadan iki dönemin sayaç kayıtlarını ve aynı hatta boyanan kumaş miktarını isteyin. Her dönem için kullanılan şebeke suyunu üretilen kilograma bölün. Kayıtların aynı sayacı, üretim hattını ve ürün grubunu kapsayıp kapsamadığını sorun.
12 litreden 9 litreye: Başlığa ne yazabiliriz?
Nisan-haziranda kilo başına 12 litre, temmuz-eylülde 9 litre kullanılmış. Fark 3 litre. Başlangıç değeri olan 12’ye böldüğünüzde azalma yüzde 25. Üretim miktarı değişebileceği için bu hesap tek başına tesisin toplam tüketimini göstermez.
Ölçümü şirket yaptıysa bulguyu şirkete atfedin. Aynı bülteni aktaran iki internet sitesi tek kaynağa dayanır. Düşüşü yatırıma bağlayacaksanız ürün türü veya üretim düzeni gibi başka etkenlerin nasıl elendiğini sorun. Yanıt alamazsanız ölçülen değişimi ve yatırım tarihini ayrı cümlelerde verin.
3. Başlığı, spotu ve girişi yazın
Başlık en önemli gelişmeyi söyler. Spot, başlığın altında okurun ihtiyaç duyduğu ikinci bilgiyi verir. Giriş paragrafı ise haberin özünü kendi başına anlaşılacak biçimde aktarır. 5N1K sorularını (ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden, kim) eksik bilgiyi bulmak için kullanın. Hepsini ilk cümleye sığdırmaya çalışmak girişi ağırlaştırır.
Bültendeki başlık
Firmamızdan sürdürülebilirlikte öncü adım
Haber başlığı
İzmir’deki boyama hattında kilo başına şebeke suyu kullanımı yüzde 25 azaldı
Spot
Tesisin iki üretim dönemine ait kayıtları, bir kilo kumaş için kullanılan şebeke suyunun 12 litreden 9 litreye indiğini gösteriyor.
Haber girişi
Şirketin 4 Kasım’da paylaştığı sayaç ve üretim kayıtlarına göre İzmir’deki tekstil tesisinin boyama hattında kilogram başına şebeke suyu kullanımı, nisan-haziran döneminde 12 litreyken temmuz-eylülde 9 litreye geriledi. Şirket, su geri kazanım sistemini temmuzda devreye aldı.
Devamını ters piramitle kurun. Girişten sonra verinin nasıl elde edildiğini ve hangi hattı kapsadığını açıklayın. Ardından üretim koşullarına, varsa bağımsız uzmanın değerlendirmesine ve tesisin geçmişine geçin. Sondan bir paragraf çıkarıldığında okur temel gelişmeyi yine anlayabilmelidir.
4. Metni yayınlayacağınız yere göre son kez okuyun
Firmalar ve iletişim ekipleri. Editöre bültenle birlikte belgenin tarihini, ölçü birimini ve soruları yanıtlayacak kişinin iletişim bilgisini iletin. Yönetici görüşü kullanacaksanız kararı nasıl aldığını veya ölçümü nasıl yaptıklarını anlatan bir söz seçin. Doğrudan alıntıyı kayıttaki sözlerle karşılaştırın.
Muhabirler ve editörler. Başlıktaki rakamı asıl belgeden yeniden hesaplayın. Gerçekleşmiş sonuç için “azaldı”, ileriye dönük hedef için “azaltmayı hedefliyor” yazın. Bir kişi ya da kuruma eleştiri yöneltiliyorsa yanıtını isteyin. Geldiyse görüşünü, gelmediyse yanıt almak için yaptığınız girişimi aktarın.
Yayıncılar. Mobil bildirimde başlığı kısaltırken “kilo başına” ifadesini koruyun. Fotoğrafın hangi tesisi gösterdiğini, kime ait olduğunu ve hangi mecralarda kullanılabileceğini kontrol edin. Temsili görseli altyazıda belirtin. Sponsorlu içeriği açıkça etiketleyin. Yayından sonra bir rakam değişirse düzeltmede eski ve yeni bilgiyi, değişiklik tarihiyle birlikte açıklayın.
Kendinizi deneyin
Firma bu kez “Yeni yazılımımız binlerce işletmenin enerji faturasını düşürecek” diyor. Elinizde yalnızca bir pilot işletmenin bir aylık kaydı var. Başlığı atmadan önce ne sorarsınız?
Örnek editör yanıtını açın
Önce ölçülenin enerji tüketimi mi, fatura tutarı mı olduğunu sorarım. Ardından hangi dönemle karşılaştırıldığını, tarifenin ve üretim hacminin değişip değişmediğini öğrenirim. Veri tek işletmeyi kapsıyorsa başlıkta “pilot işletme” derim. Binlerce müşteriye ilişkin tahmini şirketin hedefi olarak aktarırım.
İDHA editoryal puanı nasıl okunur?
Haber künyesindeki sayı, İDHA’nın yapay zeka destekli yayın sisteminin haber hazırlanırken verdiği yayın önceliği puanıdır. Yedi ölçütün toplamı en fazla 100’dür. İki metin aynı titizlikle hazırlanmış olsa bile yeni açıklanan bir karar, zamanlama bakımından daha yüksek puan alabilir. Doğruluk ayrıca kaynak kontrolüyle değerlendirilir.
| Ölçüt | En çok | Editörün sorusu |
|---|---|---|
| İş dünyasıyla ilgi | 20 | Hangi sektör veya faaliyet etkileniyor? |
| Bilgi içeriği | 20 | Hangi yeni veriyi ya da kararı belgeleyebiliyoruz? |
| Okura fayda | 15 | Okur bu bilgiyle hangi kararı daha iyi verebilir? |
| Etki | 15 | Değişim kimleri, ne ölçüde etkiliyor? |
| Yenilik | 10 | Önceden bilinenden farklı olan ne? |
| Güncellik | 15 | Gelişme ve dayandığı veriler ne kadar yeni? |
| Zamanlama | 5 | Bu bilgiyi bugün yayımlamayı anlamlı kılan ne? |
Gazetecilik kaynakları
Haber girişini ve bilgi sıralamasını çalışmak için Purdue Üniversitesi’nin ters piramit rehberi. Kaynak gösterme ve düzeltmeler için Reuters gazetecilik standartları. Meslek etiği, yanıt hakkı ve haber ile reklamın ayrımı için Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi.